خبر درست، شایعهٔ دروغ
خبر جعلی، فیلم قدیمی و هشدار تقلبی رو قبل از پخش تشخیص بدید.
مهم‌ترین سه کار
- قبل از فرستادن هر خبر، ببینید اول کی و کجا منتشرش کرده.
- خبر مهم رو با دست‌کم یه منبع مستقل دیگه مقایسه کنید.
- هشدار تخلیه رو از خود صفحهٔ رسمی چک کنید، نه از اسکرین‌شات.
۱چرا وقت بحران دروغ زیاد می‌شه
- خیلی‌ها خبر ساختگی پخش می‌کنن رژیم، گروه‌های مختلف و آدم‌های فرصت‌طلب وقت بحران خبر ساختگی پخش می‌کنن. ترس و عجله باعث می‌شه بی‌فکر بفرستیم.
- پیامک جعلی به اسم نهادها تو خرداد ۱۴۰۴ پیامک‌هایی پخش شد که خودشون رو جای نهادهای رسمی جا می‌زدن، لینک آلوده داشتن یا دروغ می‌گفتن گوشی‌ها منفجر می‌شن.
- رسانهٔ رسمی رژیم دروغ می‌گه صدا و سیما سال‌ها اعتراف اجباری پخش کرده؛ طبق گزارش FIDH و عدالت برای ایران دست‌کم ۳۵۵ نفر تو ده سال. خبرش رو بدون مقایسه باور نکنید.
- فیلم قدیمی با برچسب امروز فیلم یه اتفاق قدیمی یا یه کشور دیگه رو به اسم خبر امروز پخش می‌کنن. فیلم واقعی هم ممکنه مال امروز نباشه.
۲چهار سؤال قبل از باور کردن
- کی اول منتشرش کرده؟ منبع اصلی رو پیدا کنید، نه آخرین کسی که فرستاده. «از یه آشنا شنیدم» منبع نیست.
- مال کیه؟ ببینید فیلم یا خبر مال چه روزیه. فصل، لباس آدم‌ها، هوا و تابلوها اغلب لو می‌دن که مال امروز نیست.
- یه منبع مستقل دیگه هم می‌گه؟ خبر مهم رو با دست‌کم یه منبع دیگه که به اولی ربط نداره مقایسه کنید. چند کانالی که از هم کپی کردن، یه منبع حساب می‌شن.
- عکس رو جست‌وجوی تصویری کنید وقتی اینترنت دارید، عکس یا یه فریم از فیلم رو تو جست‌وجوی تصویری گوگل یا Yandex بدید تا ببینید قبلاً کجا منتشر شده.
۳پیام صوتی، اسکرین‌شات و لینک
- پیام صوتی فورواردی رو جدی نگیرید پیام صوتی ناشناس از «یه آشنا تو سپاه» یا «یه پرستار» تقریباً هیچ‌وقت قابل چک کردن نیست. تا تأیید نشده، دست‌به‌دستش نکنید.
- اسکرین‌شات رو می‌شه ساخت اسکرین‌شات یه پست یا اطلاعیه رو تو یه دقیقه می‌شه جعل کرد. خود پست رو تو صفحهٔ اصلی پیدا کنید.
- لینک تو پیام خبری رو باز نکنید خیلی از «خبر فوری»ها برای اینه که روی لینک بزنید. لینک ممکنه بدافزار یا صفحهٔ ورود تقلبی باشه.
- «اینترنت فلان ساعت وصل می‌شه» این پیام‌ها وقت قطعی زیاد دست‌به‌دست می‌شن. تا منبع روشنی نداره، باورش نکنید و برنامه‌تون رو روش نچینید.
هیچ‌وقت روی لینکی که همراه یه «خبر فوری» اومده نزنید.
۴هشدار تخلیه: درست یا جعلی؟
- هشدارهای خرداد ۱۴۰۴ از کجا اومد هشدارهای تخلیهٔ خرداد ۱۴۰۴ رو ارتش اسرائیل به فارسی و با نقشهٔ منطقه، از حساب فارسی‌زبان خودش تو X منتشر کرد.
- با خود صفحهٔ رسمی تطبیق بدید اسکرین‌شات یا پیام فورواردی رو کافی ندونید. اگه دسترسی دارید، ببینید همون هشدار با همون نقشه تو صفحهٔ رسمی خودش هست یا نه.
- محدوده رو دقیق بخونید هشدارها یه محدودهٔ مشخص رو روی نقشه نشون می‌دادن، مثلاً بخشی از یه منطقهٔ شهرداری تهران. ببینید محدوده دقیقاً کجاست.
- اگه نمی‌شه چک کرد، احتیاط کنید اگه نمی‌تونید چک کنید ولی نزدیک یه پایگاه نظامی یا ساختمان امنیتی هستید، دور شدن موقت معمولاً کم‌خطرتر از موندنه.
۵خودتون منبع دروغ نشید
- چیزی که چک نکردید رو نفرستید اگه مطمئن نیستید، نفرستید. اگه هم می‌فرستید، صاف بنویسید «تأیید نشده».
- چند رسانه رو با هم مقایسه کنید به یه شبکه یا یه کانال بسنده نکنید. خبر رو از چند رسانهٔ مختلف بشنوید و ببینید کجاها با هم جور درمیاد.
- اشتباه‌تون رو اصلاح کنید اگه فهمیدید خبری که فرستادید غلط بوده، به همون آدم‌ها بگید. این کار اعتماد می‌سازه.
درست یا غلط؟
هر کدوم از این باورها رو که می‌شنوید، به نظرتون درسته یا غلط؟
«اگه تو چند تا گروه دیدمش، پس راسته.»
خبر دروغ هم سریع تو گروه‌ها پخش می‌شه. تعداد فوروارد مدرک درستی نیست؛ منبع اصلی مهمه.
«فیلم که دروغ نمی‌گه.»
فیلم واقعی می‌تونه مال یه سال دیگه یا یه کشور دیگه باشه، یا جوری بریده بشه که معنیش عوض بشه.
«هر چی صدا و سیما تکذیب کنه، حتماً راسته.»
دروغ گفتن رژیم هر شایعه‌ای رو راست نمی‌کنه. هر خبر رو جدا با منبع مستقل چک کنید.
فهرست آماده‌شدن
هر کدوم رو که انجام دادید تیک بزنید.
سه تمرین
یه موقعیت واقعی، سه تا راه. کدوم رو انتخاب می‌کنید؟
۱اینترنت قطعه. تو گروه محله یه اسکرین‌شات میاد: «هشدار تخلیه برای محلهٔ شما، یه ساعت وقت دارید» با لوگوی یه صفحهٔ رسمی. چی کار می‌کنید؟
اسکرین‌شات رو راحت می‌شه جعل کرد و پخشش ممکنه وحشت بیخود بسازه. ولی نادیده گرفتن کامل هم خطرناکه. تطبیق بدید و تا اون موقع احتیاط کنید.
۲یه پیام صوتی دست‌به‌دست می‌شه که «یه پرستار» می‌گه آب شهر رو مسموم کردن. هیچ منبعی نداره. چی کار می‌کنید؟
پیام صوتی بی‌منبع رو نمی‌شه چک کرد و فوروارد کردنش ترس رو چند برابر می‌کنه. مصرف آب ذخیره‌شده تا روشن شدن ماجرا ضرری نداره و پخش شایعه هم نمی‌کنید.
۳یه فیلم از یه انفجار بزرگ با عنوان «همین الان، تهران» به دست‌تون می‌رسه. تو فیلم برف میاد، ولی الان تابستانه. چی کار می‌کنید؟
فیلم واقعی با تاریخ دروغ هم خبر جعلیه. برف تو تابستان یعنی فیلم مال امروز نیست. فرستادن به چند دوست هم شروع همون پخشه.
منبع‌ها
این لینک‌ها به سایت‌های دیگه می‌رن. تا روشون نزنید، هیچی ازشون باز نمی‌شه.
این راهنماها چی رو باید اضافه یا درست کنن؟
همین‌جا بگید تا بقیه هم جواب‌تون رو بدن؛ فارسی یا انگلیسی.
گفت‌وگو
آماده باشیم: راهنمای ایمنی
قدمی که جا افتاده، قدمی که اشتباهه، یا سؤالی دربارهٔ یه راهنما. برای خوندن هیچ‌وقت حساب لازم نیست. هیچ‌وقت چیزی ننویسید که نشون بده کی هستید یا کجا هستید. اینا حرف خود خواننده‌هاست، نه حرف من.
اطلاعات خصوصی هیچ‌کس رو ننویسید. قوانین گفت‌وگو و اطلاعاتی که از شما نگه می‌دارم